رها نمودن شیشه های مصرفی مواد غذایی ،نوشابه ها،بطریهای دلستر،استک وسایراین مواد پسامد زندگی به ظاهر مدرن! امروزی است که دنیای سوم بناچار وسرگردان دراین مدار پر تلاتم قرار گرفته وبدون درنظرگرفتن عواقب مصرف این مواد که مانند مین های  درحال انفجار ،اما خاموش! درکوچه وپس کوچه ها ،جداول خیابان ها که میبایست آب روان وپاک در دامن آن مشاهده میگردید ! با آن  خیابان هایی آنهم با کوله باری از دست اندازها وچاله های حفاری شده که گاهی چرخ خودروها آنها را بالاجبار آسیاب کرده اما خود نیز قربانی آن شده و پیشانیش به خاک خواهد کوبید؛ متاسفانه گاهی  بشر بی توجه از روی آن میگذرد ویا به وسیله کودکان وحتی نوجوانان عاشق فوتبال ، آن را به سویی شوت خواهند کرد  وبا برخورد به مانعی با صدایی دهشتناک ودلخراش با خورد شدن وتکه تکه شدن  به سلولهای سرطانی دیگری در محیط زندگی ما تبدیل خواهد شد،فارغ از آن اگربه حاشیه به اصطلاح شهرها وکمی دورتر ازآن به محل دفن زباله های شهری وبدتر ازآن ،آنسوی دفن به اصطلاح بهداشتی زباله های شهری !! ،به تفریحگاهها،پارکها،وچمنزارها روی آوریم ،به این منظره زشت ناشی از بی توجهی بسیاری از ما که برای خنک کردن خود اندکی از آن آب قند! بسته بندی شده که طبعاٌ خود نیز دارای مضراتی برای بدن ( اگر بدین منوال وشیوه ی بد درمیان مردم مصرف گردد) میباشد ،مینوشیم وشیشه آن را بدون توجه  به آلودگی آن ،به اطراف پرت خواهیم کرد .راستی تاکنون از خود سوال کرده ایم که با این عمل نامتمدنانه ! خنجری در دل طبیعت ومینی خاموش  اما غیر نظامی ! را درکنار خود کاشته ایم؟! خنجری که لبه تیزش دائماً رو به ماست ومینی که ضامن آن در دست ما نیست. متاسفانه این مواد به هیچ عنوان قابل تجزیه درطبیعت  نبوده وسالها به عنوان دشمن طبیعت ،دردامنش خواهد ماند.

یکی ازاین بسته بندیها،که به تازگی ودرهمین چند سال گذشته با تبلیغات بسیار بالا وارد بازار شده است وطرفداران زیادی درمیان جوانان ونوجوانان داردکه درسوپرمارکت ها،وحتی درمیانراهها به فروش میرسدو درفصول گرم سال مصرف آن بالا رفته ودرسر سفره ها به چشم میخورد وبعد ازمصرف ،بطری آن درمیان کوچه ها،خیابان هاوپارک ها ودامن طبیعت رها میگردد بدون آنکه برنامه ای برا ی جمع آوری آن حتی بصورت غلط! دریکجا ویا بصورت صحیح برای بازیافت وجود داشته باشد.نگاه کنیم به بازیافت مواد زباله ای تجزیه ناپذیر درکشورهای دیگرآنسوی دنیا،وحتی درکشورهای درحال توسعه دیگر که بطور جدی پسمانده مواد زائد مانند شیشه،مواد فلزی،کاغذ وغیره را بطور جداگانه باآموزشهای برنامه ریزی شده ومستمر دررسانه های گروهی  (تلویزیون،رادیو، روزنامه و..)جمع آوری وبه محل بازیافت  انتقال میابد که هم محیط زندگی وزیست را آلوده نخواهد کرد وهم میتواند کسب درآمدی برای خانوارها وکسانی باشد که دراین چرخه وعمل متمدنانه قرار دارند .دراین کشورها مواد غذایی درانواع  واقسام وبصورت متنوع بسته بندی شده وبه بازار عرضه میشود، اما حداقل برای جمع آوری آن چاره ای اندیشه اند،بطوریکه بیشتر بطریها را ازفلز ساخته اند(هرچند آنها هم تجزیه نمیشوند) اما دست کم به راحتی جمع آوری شده و به علت عدم شکنندگی وقابل کمپرس، در طبیعت واطراف پخش نمیشوند.این نکته بسیار مهم بوده ومیتواند توسط مسئولین قابل پیگیری باشد.

مطالعات انجام شده شاهد آن است كه محل دفن زباله های شهر اورشلیم قدیم در دره Kidnan قرار داشته است. در آن زمان مواد آلی زباله شهر به كود تبدیل شده و مواد غیر آلی سوزانده می شده است. این شهر در آن هنگام دارای كانال كشی فاضلاب بوده به طوری كه شاه داود كه برای جنگ به اورشلیم آمده بود افراد خود را به وسیله این كانال وارد شهر كرده و شهر را تصرف كرد و طبق اسناد باستانی، خیابان های شهر اورشلیم روزانه به وسیله ساكنین هر خیابان تمیز می شد به طوری كه این شهر در زمان خویش از نظر نظافت منحصر به فرد بوده است.در تمدن هند نیز از ۶۵۰۰ سال قبل از میلاد دفع فضولات مورد توجه بوده و چینی ها در بیش از ۳۰۰۰ سال قبل راجع به مواد هوموسی و استفاده از كمپوست در كشاورزی قوانینی داشته اند. در اوایل دوران اسلامی، مقرراتی برای عبور و مرور حیوانات و وسایل نقلیه در اماكن عمومی و بازار ها وجود داشت كه برای جلوگیری از ایجاد گرد وخاك وضع شده بود. كم كم با رشد جمعیت و توسعه شهر ها خصوصاً در اروپا به مسئله زباله و دفع بهداشتی آن اهمیت داده شد. در سال ۱۴۷۳ كشور هلند كه در آن زمان مقام اول را در نظافت شهری داشت آشغال دان های ویژه ای در نقاط مختلف شهر آمستردام برپا كرد. اولین وسیله و یا كامیون حمل زباله و فضولات انسانی در ۱۷۵۰ میلادی به نمایش گذارده شد. در همان زمان كامیونی با تجهیزات بهتر از نظر حمل فضولات انسانی در دانشگاه Salamanc مادرید به نمایش گذاشته شد. در سال ۱۸۷۶ اولین زباله سوز به علت اشكالاتی كه در دفن زباله در انگلستان تولید می شد در آن كشور ها به وجود آمد و كم كم از انرژی حرارتی تولید شده از زباله استفاده های بسیاری به عمل آمد. اهمیت دفع بهداشتی زباله ها موقعی بر همه روشن خواهد شد كه خطرات ناشی از آنها به خوبی شناخته شوند. زباله ها نه فقط باعث تولید بیماری، تعفن و زشتی مناظر می گردند بلكه می توانند به وسیله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارت فراوانی را به بار آورند. به همان اندازه كه تركیبات زباله ها مختلف است خطرات ناشی از مواد تشكیل دهنده آنها نیز می توانند متفاوت باشند. لذا جمع آوری، حمل ونقل و دفع این مواد بایستی به طریقی باشد كه تاثیر خطرات ناشی از آنها در سلامتی انسان به حداقل ممكنه كاهش یابد.

این را به هیچ وجه نباید انکارو فراموش کرد که هرمملکتی درکنار دیگرملل وهمگام با تجارت جهانی ، با عرضه این مواد به بازار میتواند اقتصاد خود را رونق داده وبه چرخش درآورد ،اما قبل ازاین حرکت همگام با پیشرفت صنعت وتکنولوژی لازم است با برنامه ریزی خاص بخصوص آموزش ،مداخلات متمدنانه وبکارگیری تکنولوژی امروزی با همکاری بین بخشی درخصوص جمع آوری ودفن وهمچنین انتقال آن به محلهای مناسب وتعیین شده بازیافت زباله، جامعه را درجهت تحقق این اهداف یاری نماید.

سوال و آلترناتیو این نقد اینست که، آیا بازنگری درنحوه بسته بندی اینگونه مواد نوشیدنی حداقل با استفاده از بطریهای قلعی که میتواند به سهولت جمع آوری وبطور معنی داری از پراکندگی آنها درطبیعت ،کوچه وخیابان جلوگیری کرد وحتی برای جمع آوری آن به محل های بازیافت با استفاده از تکنولوژی امروزی که خوشبختانه درکشور نیز امکان آن وجوددارد نمیتواند مدنظرقرارگرفته ومورد توجه مسئولین و سرمایه گذاران  باشد .؟

ضرورت بازیافت زمانی بیشتر مشخص می شود كه بدانیم:
- برای تولید یك تن كاغذ جدید، باید ۱۵ درخت تنومند را قطع كنیم.
 - اگر از كاغذ باطله دوباره كاغذ تهیه كنیم در مصرف آب ۹۰ درصد، انرژی ۵۰ درصد سود برده و در كنترل آلودگی هوا ۷۵ درصد موفقیت كسب

 می كنیم.
  - برای آنكه یك لاستیك تریلی ساخته شود در حدود نصف بشكه نفت خام مصرف می شود.
- ۲۴۰ سال طول می كشد تا یك پاكت پلاستیكی تجزیه شود.
-  برای تهیه یك كیلو شیشه از مواد اولیه ۱۶ هزار BTU انرژی لازم است.
-  برای بازسازی هر تن شیشه در مقایسه با تهیه آن از مواد خام در حدود ۱۲۰ لیتر نفت ذخیره می شود.
- در جریان بازسازی شیشه ها نسبت به تولید شیشه نو، محیط زیست كمتر آلوده می شود. برای مثال از آلودگی هوا ۲۰ درصد و از آلودگی منابع آب ۵۰ درصد كاسته می شود.
-  هر قوطی مستعمل آ لومینیومی را كه دور می ریزید،علاوه آلودگی محیط، در واقع مقداری انرژی تلف كرده اید كه معادل نصف حجم همان قوطی از مواد نفتی است.
- مقدار انرژی كه تنها با بازسازی یك قوطی آلومینیومی ذخیره می شود، می تواند یك تلویزیون را به مدت ۳ ساعت روشن نگه دارد.
در صورتی كه یك تن آلومینیوم از داخل زباله جداسازی شده مجدداً به مصرف رسد در ۴۰۰ تن سنگ معدن و ۷۰۰ كیلوگرم كك و قیر صرفه جویی خواهد شد.در حدود بیست درصد زباله خانگی شهر تهران از موادی تشكیل شده اند كه دارای ارزش اقتصادی هستند و در صورت تفكیك زباله ها و بازیافت آنها سالانه ۹۲۸۵۶ تن پلاستیك، ۵۲۲۳۱ تن شیشه، ۶۰۵۶۳ تن كاغذ و مقوا، ۲۵۱۴۸ تن انواع فلزات كه در زباله خانگی شهروندان تهرانی است بازیافت خواهد گردید.

سوال دیگر ازجامعه واز خود تا رسیدن به هدف فوق ،اینست که آیا ما نیز که مصرف کننده این محصولات  هستیم ، درقبال آلوده نکردن محیط زیست خود مسئول نیستیم، که حتی یک آموزش ساده به خانواده وفرزندانمان و درمحیط های آموزشی مانند مدرسه ودانشگاهها میتواند نقش ارزشمندی دراین راه داشته باشد؟ باید اعتراف کرد که ،فرد فرد ما مسئول جمع آوری صحیح  آن برای کمک به یک هدف مقدس همانا نجات طبیعت وپاکیزه نگهداشتن اطرافمان بخصوص کوچه وخیابان که ممکن است خود ویا اتومبیلمان هدف بعدی دربرخورد با این مین خاموش! باشد.

                                                                        برهان اختر کارشناس بهداشت عمومی  

                                                                                         زمستان 87